Kompas 'bergklimmer Gerard Zerbolt' opgepoetst met vertaling

Wil de echte paus nu opstaan? Het lijkt een bizarre vraag, maar eind veertiende eeuw hielden twee pausen elkaar in een verstikkende greep zonder dat altijd duidelijk was wie nu als de echte moest worden gezien: de 'kerkvorst' uit Rome of de andere 'pretendent' uit Avignon. Binnen dit kluwen vertrouwden de Moderne Devoten op hun eigen kompas, een persoonlijke band met God die tussenkomst van welke kerkleider dan ook overbodig maakte.

Moderne Devoot Gerard Zerbolt van Zutphen schreef er een stappenplan voor om in etappes het einddoel te bereiken als ware het een gids voor de beklimming van een berg. Volgens karmeliet Rudolf van Dijk van het Titus Brandsma Instituut uit Nijmegen is ‘De Spiritualibus Ascensionibus’ van Van Zutphen veel meer één geheel met een systematische verhaallijn dan het veel bekendere werk Over de ‘Navolging van Christus’ van Thomas a Kempis. Van Dijk kan het weten, want in zijn onlangs verschenen boek 'Geestelijke Opklimmingen' vertaalde hij dit volgens hem qua belang onderschatte werk van een man van wie we weinig weten. Door zijn werk leren we de misschien wel meest spirituele man binnen de Moderne Devotie toch een beetje kennen.

Vertaling? U bedoelt dat u het boek heeft hertaald?

“Nee. In tegenstelling tot veel andere Moderne Devoten hield Gerard Zerbolt van Zutphen zelf liever vast aan het Latijn, de taal van de kerk. Je kunt dus niet spreken over een hertaling van middeleeuws naar hedendaags Nederlands, het is puur vertalen. De ironie wil dat zijn belangrijkste geschriften in de vijftiende eeuw ook in de volkstaal vertaald en verspreid werden”.

Is Zerbolts keuze voor het Latijn geen vreemde? De Moderne Devoten spraken de taal van het volk. Op basis waarvan allemaal kun je zeggen dat Gerard Zerbolt een Moderne Devoot was?

“De Rooms-katholieke Kerk is altijd huiverig geweest voor nieuwe stromingen en bewegingen waar ze geen greep op lijkt te krijgen. Als geen ander heeft Gerard Zerbolt geprobeerd om als juridische deskundige de beweging van de Moderne Devotie geaccepteerd te krijgen als een aparte stroming waarbinnen ook leken, de gewone gelovigen, op een persoonlijke manier hun geloof konden beleven. Niet bij de Heilige Stoel, want met het pausdom waarbinnen zich op dat moment een tweestrijd afspeelde had hij niet veel te maken. Wel met de bisschop van Utrecht. Zerbolt was van mening dat je niet direct maar in stappen bij God kon komen. De geestelijke weg ontvouwt zich als een gefaseerde opgang uit de ongelijkheid met God tot de oorspronkelijke ‘rechtschapenheid’ van de mens. Die stappen, die betrekking hebben op het verstand, het gemoed en de wil, beschrijft hij in ‘De Spiritualibus Ascensionibus'.”

Hoe zou u dat boek typeren?

“Tegenwoordig zou je het misschien een boek noemen dat je aanmoedigt jezelf beter te leren kennen, zoals je er vandaag de dag vele aantreft in de boekhandel. Een boek ook dat je kunt zien als een handleiding voor het beklimmen van een hoge berg om de top te bereiken.”

Onderweg kom je volgens Van Dijk obstakels tegen die zijn van alle tijden. Jaloezie, maar ook de hang naar altijd maar meer of bijvoorbeeld ongeduld. Broeder Gerard stelt daar de deugden van God tegenover en spoort de lezer aan om te beginnen met die slechte eigenschap waar hij of zij het vaakst mee worstelt.

“Destijds was een persoonlijke benadering totaal nieuw. Het boek is heel systematisch van opzet, met een logische opbouw en geschreven als een geheel. Dit waar de ‘Navolging van Christus’ meer een verzameling is van uitspraken die door Thomas a Kempis zijn geselecteerd en geordend.”

In uw ogen is de ‘Navolging van Christus’ populair gezegd meer een boek met oneliners?

“Zo zou je het kunnen zeggen. In het boek ontbreekt in elk geval de stelselmatigheid van een traktaat. Met uitzondering van het derde boek, ‘Innige aansporing tot de heilige communie’. Ik persoonlijk ben van mening dat dit echter het verloren gewaande werk van Geert Grote ‘Over de communie’ zou kunnen zijn.”

Terug naar Gerard Zerbolt van Zutphen. Hoe was hij als mens?

“Veel weten we niet van hem, behalve bijvoorbeeld dat hij uit Zutphen kwam en intrad in het Heer-Florenshuis. Natuurlijk kun je iemand nooit echt helemaal leren kennen door zijn werk te lezen. Maar het klopt als je zegt dat je, net zoals je bij het lezen van één van de vier Evangeliën verschillen opmerkt tussen de beleving van bijvoorbeeld Marcus en Lucas, wel een beeld krijgt. Bij Gerard Zerbolt van Zutphen heb ik het beeld van een heel harde werker, een denker en iemand die echt van het schrijven houdt. Hij overleed op heel jonge leeftijd aan de gevolgen van de pest. Toen de pest zich aankondigde in Deventer week een deel van de Moderne Devoten uit naar Amersfoort waar het veilig was. Op de terugreis via Assen deed Zerbolt het klooster in Windesheim nabij Zwolle aan. Daar bleek hij alsnog besmet met de pest, terwijl de epidemie in Deventer feitelijk over was. Vanwege het gevaar op besmetting moest hij snel worden begraven. Zijn broeders van het Gemene Leven kwamen te laat om afscheid van hem te nemen. Heel tragisch.”

Volgens Van Dijk geeft Gerard Zerbolt blijk van een sterk spirituele inslag. Hij is tevens van mening dat de Moderne Devotie juist goed gedijde door de strijd tussen de 'pausen'. Het bood de Devoten de gelegenheid hun boodschap dat het niet aankwam op de leiding van een paus als tussenpersoon in je eigen relatie met God kracht bij te zetten. De huidige Rooms-katholieke Kerk vindt Van Dijk te eenkennig in een periode die naar zijn mening vraagt om meer interkerkelijke samenwerking.

Is dat meer nodig dan laten we zeggen twintig jaar geleden?

“Ik ben van mening dat de tijd er rijp voor is. De verschillen binnen de kerktradities vind ik eerder fascinerend dan een reden om niet het gesprek met elkaar aan te gaan.”

Ook het tijdsgewricht zelf vindt Van Dijk reden om over kerkmuren heen te kijken. De schuldencrisis leidt volgens hem onherroepelijk het faillissement in van het kapitalisme zoals we dat nu kennen. “We hebben het einde van het communisme meegemaakt en nu blijkt dat het kapitalisme ook een houdbaarheidsdatum heeft”, zegt Van Dijk, die van mening is dat de concurrentieslag waarbij naast een winnaar altijd ook een verliezer is zijn tol heeft geëist. Net als het ongeduld en de zoektocht naar prikkels die buiten onszelf liggen. Wie wil weten hoe je daar aan ontsnapt door bij jezelf te beginnen kan volgens hem naar de boekhandel gaan om daar één van de boeken over dit onderwerp aan te schaffen. Je kunt volgens Van Dijk echter ook beginnen bij Gerard Zerbolt van Zutphen met de berggids die in zijn ogen nog even actueel is als in de tijd waarin deze werd geschreven.