Han Prins behoedde Zwolse binnenstad voor kaalslagmet zijn tekentalent, zachte blik en oog voor detail

ZWOLLE - Met zijn tekentalent, een zachte blik en oog voor detail heeft tekenaar Han Prins (1925 – 1987) in de jaren 60, 70 en 80 de Zwolse binnenstad behoed voor een kaalslag. In zijn tekeningen liet hij zien wat de gevolgen waren van bouwplannen, en dat mobiliseerde verzet. Dit jaar is het honderd jaar geleden dat Prins werd geboren. De Vrienden van de Stadskern eren hem op verschillende manieren. Vrijdag 28 februari is er een erfgoedlezing over hem in Van der Velde in de Broeren door bouwhistoricus em. prof. dr. Dirk J. de Vries. Hij kent Prins al sinds zijn jonge, Zwolse, jaren.

(door Joop de Haan)

De plannen die de gemeente had met de historische binnenstad waren ingrijpend. Burgemeester Hans Roelen had Bureau Van Emden in de jaren 60 opdracht gegeven om Zwolle op te stoten in de vaart der volken. Er moesten vierbaanswegen door de binnenstad komen, en je moest meteen naast nieuwe winkelcentra in de binnenstad parkeren. Bulldozers waren al begonnen, huisjes aan de Nieuwstraat, Bitterstraat, Waterstraat en op het Eiland werden gesloopt, de Michaëlkerk aan de Roggenstraat werd neergehaald.

“Verkeer had in de jaren 60 prioriteit”, zegt Dirk de Vries. “Grote vierbaanswegen naar de binnenstad, je ziet het nu nog aan bruggen die veel te breed zijn, de Kamperpoorterbrug bijvoorbeeld. Daar hebben ze een mooie ophaalbrug voor gesloopt. Er waren verkeerskundige studies die uitrekenden hoeveel auto’s de stad in en uit moesten, en de breedte van de straten moest daarop worden afgestemd. In de Bloemendalstraat is de voorgevel van één pand alvast teruggelegd om de straat van zes naar acht meter te kunnen verbreden. In de Nieuwstraat kun je het ook zien, achter de Belgische Keizer is een geveltje naar achteren gezet. Bureau Van Emden heeft Achter de Broeren getekend als één grote parkeerplaats met allemaal parkeerdekken. En met een luchtbrug kon je dan het nieuwe winkelcentrum aan de Weeshuisstraat inlopen.”

Han Prins tekende hoe dat eruit zou kunnen zien en mobiliseerde zo het verzet tegen de plannen. “Zijn tekeningen zijn realistisch en praktisch. Ze sloten aan bij het groeiende besef dat modernisering de historische binnenstad bedreigde. Ze maakten de impact duidelijk. Uiteindelijk kwam er een vriendelijke parkeerplaats met heuveltjes bij de oude Librije. Inmiddels zijn alle auto’s daar weg.”

Han Prins was beeldend kunstenaar. “Hij heeft Haagse academie voor beeldende kunst gevolgd, hij kwam uit Hengelo. In Zwolle was hij boekillustrator en vormgever. Uitgever Kok in Kampen heeft meer dan duizend boekomslagen door Han laten maken. Ik denk dat Han verbluft was door wat er allemaal nog stond in Zwolle als je dat met Hengelo vergelijkt. De tekeningen voor de Vrienden maakte hij omdat hij dat leuk vond. Han was altijd op zoek naar verwante geesten en mensen die hem informatie konden geven. Hij gebruikte beeldbronnen, oude prenten ter inspiratie en die vertaalde hij naar de huidige toestand. Hij maakte altijd twee tekeningen. Eén met wat de gemeente van plan was. Dat waren eerlijke tekeningen, maar je schrok je rot. En dan zette hij er een aantrekkelijker beeld naast, een beetje idyllisch, veel menselijker, met boompjes geveltjes op de achtergrond. Dat was heel overtuigend. Hij spuide niet alleen kritiek maar liet ook zien hoe het beter kon.”

De eerste tekeningen voor de Vrienden van de Stadskern verschenen in 1960. In dat jaar werd de Stichting Stadskern gewijzigd in Vereniging Vrienden van de Stadskern. “Er was toen een rood boekje ‘Stadskern’, een soort manifest. Han zorgde voor de illustraties en zat ook in het bestuur.”

De Vries leerde Han Prins tien jaar later kennen. In 1971 was er een plan voor een nieuw stadhuis, op de plek van het huidige: een betonnen blokkendoos van drie etages met spiegelende vensters. “Ik ken Han Prins van de binnenstadacties begin jaren 70. Ik woonde in de binnenstad, mijn ouders hadden een winkel op de Melkmarkt. Een oom, archivaris Thom de Vries, woonde in het achterhuis, die vertelde altijd enthousiast over de Zwolse geschiedenis, en ons pand uit de zeventiende eeuw. Gaandeweg begon ik bouwkunde steeds interessanter te vinden.”

Vooral de stadhuiskwestie sprak tot de verbeelding. “Er waren in de jaren voorafgaand aan de nieuwbouw gespreksgroepen waaraan ook politici meededen. Ik nam ook deel aan die gesprekken. Die plannen voor het nieuwe stadhuis waren veel te megalomaan. Het huidige stadhuis is afgeslankt, mede door de aansprekende tekeningen van Han Prins.”

En er was veel, wat De Vries noemt, randschade. “Er is voor de bouw van het stadhuis meer afgebroken dan nodig was. Er stonden panden aan de Goudsteeg, zoals de Wijnbeekschool en ook particuliere woningen die geofferd werden omdat er een parkeerplaats voor ambtenaren moest komen. Aan de andere kant heb je het Huis met de Hoofden, dat was ook al opgegeven. Maar toen kwam toch het besef dat het iets bijzonders was, het stamt uit 1464. Dat het bewaard is gebleven komt ook door de aansprekende tekeningen van Han. Hij wees op allerlei details die specialisten niet zagen. Er ging een grote stimulans uit van de tekeningen. Behalve het stadhuis zijn er nog tientallen voorbeelden in de stad waar de Vrienden mee te maken hebben gehad en Han Prins dus automatisch ook.”

Voor en na de bouw waren er archeologische opgravingen rond het stadhuis. “Deze lezing is voor mij een soort alfa en omega. Want mijn eerste lezing omstreeks 1975 voor de Vrienden van de Stadskern ging daar over, in de Manegezaal van Odeon. Ik was bloednerveus.”

In 1975 was het stadhuis gereed en kwam het besef bij beleidsmakers dat ze voorzichtig moesten zijn met de binnenstad. “In 1977 hebben de Vrienden een alternatieve monumentenlijst ingediend. De stemming was zo gedraaid dat de gemeente die aanvulling ging bekijken. Het kwam tot een soort vriendschap tussen Openbare Werken en de Vrienden. En toen is het aantal rijksmonumenten bij gemeentelijk besluit verdubbeld in 1980. Dat ging niet alleen om de binnenstad, maar ook over jongere bouwkunst, de villa’s aan de singels, boerderijen in het buitengebied. Dat was een enorme triomf. De komst van burgemeester Job Drijber hielp ook, hij kwam uit Middelburg, een stad die geschonden uit de Tweede Wereldoorlog was gekomen. Hij was een man met eruditie en gevoel voor schoonheid, Han en hij werden vrienden. Toen Han ziek werd in 1987 en Drijber allang in Arnhem was aangesteld, is hij verschillende keren op bezoek geweest en was ook bij de begrafenis van Han.”

Dirk de Vries specialiseerde zich in architectuurgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hij is in 1984 als bouwhistoricus gaan werken bij de Rijksdienst voor het Culturerel Erfgoed en verder gegroeid als architectuur historicus en bekleedde de leerstoel Erfgoed en Bouwhistorie aan de Universiteit van Leiden. “Ik heb altijd contact onderhouden met Vrienden uit de Zwolse tijd, ook met Han. Maar hij is in 1987 gestorven, hij is niet echt oud geworden, 61. Al zijn tekeningen lagen nog bij zijn weduwe thuis en zijn vrij recent naar de Collectie Overijssel gegaan.”

Het is in 2025 honderd jaar geleden dat Han Prins geboren is dat is voor de Vrienden van de Stadskern aanleiding om met een tentoonstelling en lezing en aandacht voor hem te vragen. De tekeningen van Han Prins hebben volgens De Vries effect gehad. Dat de Zwolse binnenstad eruit ziet zoals hij eruit ziet is mede te danken aan Prins. “Als hij zijn tekeningen mocht toelichten, deed hij dat heel vriendelijk. Hij sloeg niet met de vuist op tafel, maar zei ‘misschien kunnen we beter dit of dat doen’. Door die bescheidenheid waren mensen vaak al op voorhand voor hem ingenomen. De tekeningen waren aardige, vrijblijvende suggesties om mensen verder te helpen. Om dieper en beter na te denken over het handelen.”

De lezing op vrijdag 28 februari begint om 20.00 uur (inloop vanaf 19.30 uur). De toegang is gratis, aanmelden via communicatie.zwolle@vanderveldeboeken.nl. De Swollenaer plaatst in samenwerking met de Vrienden van de Stadskern vanaf volgende week elke eerste woensdag van de maand een tekening van Han Prins met een toelichting en een foto van de huidige situatie.