Stoffig perkament en ruziënde archivarissen komen tot leven in expositie in Sassenpoort

ZWOLLE - Stoffig perkament, ruziënde archivarissen en schietende Duitse soldaten; de nieuwe expositie op de tweede etage van de Sassenpoort gaat over de periode waarin het Rijksarchief in de Provincie Overijssel in de Sassenpoort was gevestigd, tussen 1898 en 1977. “Het archief was ook de redding van de poort. Hij stond op de nominatie om afgebroken te worden”, zegt Corry Gillissen, bestuurslid van de Stichting die de Sassenpoort beheert.

(door Joop de Haan)

De expositie werd donderdag geopend door Vincent Robijn, directeur van Collectie Overijssel. Hij schonk een bidon met ideale lucht voor een archief: 18 graden Celsius en 50 procent luchtvochtigheid. Dat was destijds wel anders. Gillissen: “Medewerkers hingen er in de herfst hun natgeregende jassen op, in de zomer gingen de ramen open en in de winter werd de kachel opgestookt. Dat is nu ondenkbaar in een archief.”

‘Het archief was ook de redding van de poort. Hij stond op de nominatie om afgebroken te worden’

Terug naar 1893. De Sassenpoort stond op een lijst om gesloopt te worden, net als eerder was gebeurd met de Diezerpoort en de Kamperpoort. “Maar Zwolle had het geluk dat in Den Haag rijksambtenaar en Tweede Kamerlid Victor de Stuers actief was. Hij had twee hobby’s: archieven en monumenten, hij maakte zich hard voor moderne monumentenzorg. Dat heeft veel monumenten in het land gered.”

De staat heeft de poort ‘om niet’ overgenomen en tussen 1893 en 1898 is de poort gerestaureerd. “Maar er moest wel een functie komen. En daar kwam de andere hobby van De Stuers in beeld: archieven. In de poort kwam het Rijksarchief in Overijssel en het gemeentearchief. Het Rijk wilde dat de gemeente ook zelf personeel meestuurde. Dat werd klerk Johannes Wijnbeek.”

Dat ging een jaar of tien goed, tot er een nieuwe rijksarchivaris kwam, dr. Michael Schöngen. “Die vond het niet kunnen dat een Zwolse klerk het beheer had over het gemeentearchief, hij trok daarom de leiding naar zich toe. Dat vonden Wijnbeek en de gemeente Zwolle niet goed. De ruzie haalde de landelijke kranten. Het eindigde ermee dat het gemeentearchief hier in 1912 wegging en alleen het rijksarchief overbleef. Een deel van de tentoonstelling is aan de kwestie gewijd.”

In 1918 kwam de Archiefwet. “Daar stond in dat een rijksarchief en een gemeentearchief niet in hetzelfde gebouw gevestigd mogen zijn. En dat archivarissen academisch geschoold moesten zijn. Dat zijn precies de lessen uit de Zwolse archiefkwestie.”

Mensen die de Sassenpoort bezoeken komen in de eerste plaats voor de Sassenpoort en niet voor het archiefverleden, realiseert Gillissen zich. De expositie is daarom toegankelijk opgezet. “De teksten overzichtelijk en goed leesbaar. Er zijn ook interactieve elementen. Er hangen pratende portretten van Schöngen en Wijnbeek. Met een tik op een toets van een oude typemachine, komen ze tot leven.”
Op een andere plek in de tentoonstelling is een interview te zien met twee ooggetuigen uit de laatste jaren van het archief: oud-archivaris Arnold Gevers en Jaap Hagedoorn. En bezoekers kunnen bellen met een bakelieten telefoon naar Vincent Robijn en anderen. “Het bureau heeft ook een la. Ik hoop dat mensen die uit nieuwsgierigheid opentrekken, want dan krijg je nog een verhaal van een oud-verzetsstrijder die getraumatiseerd was en na de Tweede Wereldoorlog rustig werk kreeg in de Sassenpoort. Hij kwam naar zijn werk met het pistool die hij nog uit het verzet had. Hij bewaarde dat in de la van zijn bureau en haalde het tevoorschijn als hij bang of wantrouwig was.”

De Sassenpoort zelf kwam de oorlog bijna ongeschonden door. Op de laatste dag voor de bevrijding ontstond er schade, schreef rijksarchivaris August Haga in zijn jaarverslag over 1945. De bemanning van een Duitse tank kreeg toestemming om met hun voertuig te schuilen onder de Sassenpoort. “De soldaten schoten er hun wapens leeg tegen het gewelf onder de poort. Je ziet de gaten nog in een van de ribben van de poort, alsof ze daar op gemikt hebben. Dat is echt een recente ontdekking.”