‘Denken jullie nog aan ons?’ geeft familie Brest een gezicht

ZWOLLE - In het boek ‘Denken jullie nog aan ons?’ over zes eeuwen Joods leven in Hasselt, Zwartsluis en Genemuiden is ook een hoofdstuk gewijd aan de familie Brest. Een naar Zwolle uitgewaaierde tak dreef sinds 1928 een zaak in manufacturen, stoffen en kleding aan de Diezerstraat 122. De zaken gingen voorspoedig, tot de Tweede Wereldoorlog uitbrak. De broers Alexander en Benjamin Brest werden in 1943 vermoord in Auschwitz.

(door Joop de Haan)

Het boek verscheen begin maart en is geschreven door historicus Frits Schmidt uit Dronten en journalist en biograaf Joep Boerboom uit Zwolle. “We hebben het boek grotendeels geschreven in de vorm van familieportretten”, zegt Boerboom. “Dan komen de verhalen meer tot leven.”

Een van die families die hij beschrijft is de familie Brest uit Zwartsluis. “Het was een grote familie. Een deel bleef in Zwartsluis, een tak ging naar Meppel, en één zelfs naar Nederlands-Indië; de diaspora in het klein.” Meerdere familieleden hadden een winkel in manufacturen in Zwartsluis. De broers, Alexander, Benjamin en Leonard, zus Betsy en hun moeder volgden daarom het Zwarte Water stroomopwaarts en belandden in Zwolle. “Deze tak had ambitie, Zwolle een wat grotere plaats met meer mogelijkheden. De twee oudste broers, Alexander en Benjamin, deden de zaken. Dat waren wat stijle mannen. Ze gingen er ook dingen naast doen. Ze handelden in verzekeringen, zilver en goud, vastgoed in Assendorp en aan de Rhijnvis Feithlaan. Ze werden deelnemer in een stalhouderrij, van alles en nog wat, heel ondernemende types. Ze hadden ook al heel vroeg een auto.”

Ze hebben beiden de oorlog niet overleefd. “Ze dachten het zal wel loslopen: ‘we zijn toch goed geïntegreerd in de Nederlandse samenleving en we hoeven niet onder te duiken.’ Maar ze zijn via werkkamp de Wite Peal in Friesland en Westerbork naar Auschwitz gebracht.” Daar werden ze vermoord. Benjamin werd 46 jaar oud, Alexander 44. Hetzelfde lot trof zus Branca met haar man. Samen dreven ze een slagerij in Lochem.

De jongste, Leonard, stond voor de oorlog wat losser dan zijn broers in het Zwolse leven. “Hij was een beetje de flierefluiter, van het stel. Leonard was lid van een carnavalsvereniging, zat bij de Buitensociëteit, en had overal contacten. Maar hij was niet naïef. Hij hoorde nota bene van een politieman en NSB’er uit zijn netwerk dat het nog veel erger zou worden met de Jodenvervolging. ‘Pas maar op’, had hij gezegd.”

Hun moeder, Anna Brest-Polak, overleed in het eerste oorlogsjaar, in augustus 1940, op 74-jarige leeftijd aan de gevolgen van maagkanker. “Dat is ook bijzonder om je te realiseren. De meeste anti-Joodse maatregelen zijn haar bespaard gebleven, zou je kunnen zeggen.”

Leonard en zijn zus Betsy doken onder in Utrecht en overleefden de oorlog. Na de oorlog heeft Leonard de zaak nog jarenlang met hulp van Betsy voortgezet. “Leonard sloot zich aan bij het naoorlogse Joodse leven. Hij bleef trouw naar de synagoge gaan, hield een koosjere huishouding en deed op sabbat de winkel dicht. Betsy was, misschien ook vanwege de oorlog, het geloof wat kwijtgeraakt, ze was wat cynischer. In de woning boven de winkel hingen foto’s van de omgekomen broers. Betsy heeft de kaarten die ze vanuit Westerbork hadden gestuurd uiteindelijk versnipperd en weggegooid, het was te pijnlijk om die herinneringen te hebben. Dat geeft wel aan hoe het trauma heeft doorgewerkt.”

De oorlog had ook een zware wissel getrokken op Leonard. “Voor het boek heb ik online zijn zoon gesproken, hij woont en werkt op Curaçao. Hij heet ook Benjamin, net als zijn vermoorde oom. Hij vertelde dat de oorlog een trauma was voor zijn vader en tante. Zijn vader voelde na de oorlog de verantwoordelijkheid om de zaak voort te zetten. Vóór de oorlog kon hij naast zijn broers een beetje freewheelen. En dan was er natuurlijk het trauma van de broers die de oorlog niet overleefd hadden. Leonard is daarvoor in therapie geweest, maar dat hielp niet veel. De gebeurtenissen uit de oorlog legden een deken over zijn leven, hij werd nooit meer helemaal de oude.” Leonard is uiteindelijk in 1982 overleden, maar de winkel was al eerder gesloten. Betsy overleed in 1999.

Benjamin en zijn zus Anne voelden zich betrokken bij de familiegeschiedenis. In 2021 zijn struikelstenen voor Benjamin en Alexander gelegd voor het pand aan de Diezerstraat 122. “Benjamin heeft ook nog gesproken bij de legging van de stenen. Anne was begin maart bij de presentatie van het boek ‘Denken jullie nog aan ons?’. Met het boek willen we de families een stem geven. De nazi’s wilden niet alleen Joden van kaart vegen, maar hun hele geschiedenis als het ware ongedaan maken en aan het zicht onttrekken. Met het boek hebben we deze mensen weer een stem en een gezicht gegeven.”