Rondje Smart met Jaap Lamfers: ‘het mag best schuren, ik begeef mij graag buiten de lijntjes’

Is een smartlap, ook wel levenslied genoemd, aan tekstuele grenzen gebonden? Die vraag stellen wij aan Jaap Lamfers, een van de Zotten van Zuijdt. Komende zaterdag in Odeon het 33^e smartlappenfestival waar de Zotten voor een uitverkochte zaal wederom acte de présence geven. Een evenement dat door de jaren heen vele (mis)stappen aan de kaak heeft gesteld. Op een humoristische wijze. ‘Je loog tegen mij’ is daar een prachtig voorbeeld van. Of, als het echt helemaal tegenzit, ‘ik voel me zo verdomd alleen’. Dus volgt nu een verhaal met een moraal, in makkelijke taal, soms een lach, dan weer een traan.

(door Peter de Jong)

Smartlap of levenslied, wat vind jij?

Jaap voluit en direct: “het levenslied. Een smartlap is natuurlijk een tearjerker, iets waarmee je een lach en een traan veroorzaakt. Ik houd erg van rauwe teksten, het levenslied. Dingen die gaan over het leven, met al z’n ups en downs en de donkere en lichte kanten. Het levenslied is meer mijn ding hoewel beiden dicht bij elkaar zitten. Bij een mooi levenslied moet je ook meer naar de artiest kijken. Bijvoorbeeld Ramses Shaffy, hij kon iets met een soort egard brengen dat ik het snapte. Herman Brood was ook zo’n figuur. Dat zijn mensen die het leven, zoals zij hebben geleefd, symboliseren.”

Over de tekst

Jaap: “Ik denk dat als je lastige en moeilijke dingen op een hele eenvoudige manier benoemd het mooist is. Dat iedereen het snapt. Dan zit er eigenlijk geen grens aan wat je mag zeggen. Dat is weer de overeenkomst met de smartlap. Je kunt veel dingen best zeggen waar mensen toch stiekem om gaan lachen. Cabaretiers doen dat, gaan soms net over de grens. In een lied zit dat natuurlijk net zo. Het moet wel voldoen aan de geldende regels maar je mag best wel een beetje schuren. Neem mijn leven, ik begeef me graag buiten de lijntjes. En de lijntjes kleuren vind ik ook fijn. Anders wordt het leven misschien wel saai. Natuurlijk heb je ook te maken met wat wel èn wat niet kan. Ik vind vooral interessant wat wel kan. In alles wat ik doe vind ik het belangrijk: hoe krijg ik mensen zover dat zij uit hun comfortzone komen. Het liefst zie ik daar een sprankje. Dat sprankje is waar het om gaat. Een klein dingetje, een traan, een lach of een opmerking waarvan je denkt, dat had ik van jou nooit verwacht. Bij het schrijven van liedjes gaat het daar om. Je gaat natuurlijk niemand in jouw tekst pijn doen. Dat mag niet, dat is een code.” 

Dit gesprek neemt een wending

Jaap vertelt over een activiteit buiten de horeca, het werk waar hij dagelijks als ondernemer mee bezig is. “Ik maak muziek in gevangenissen met lang gestraften. De mensen die ik daar tegenkom, is wijsheid. Zij hebben heel veel tijd om na te denken hoe het leven is en waarom zij zijn gekomen tot bepaalde keuzes die veel effect hebben gehad op hun dagelijkse gang van zaken. Als ik dat zie, denk ik, ik ben hier in een hele mooie omgeving want hier is de waarheid. Hier kom ik echte dingen tegen. In de gevangenis maak ik muziek met de mensen en schrijf teksten met hen. Heel interactief, alle tegenstellingen die daar zijn probeer ik zo goed mogelijk met elkaar te verbinden. Een groot voorbeeld voor mij is Ry Cooder. Hij ging naar allerlei culturele settingen toe om te verbinden. De grootste kunst is, hoe overbrug je de verschillen. Voor mij heel belangrijk dat je de verbinding met elkaar maakt. Verbinden is wel mijn leven, ondanks de vele overeenkomsten. Als ik dat niet meer kan doen, word ik niet blij.”

De protestsong

‘Laat je maar horen’ is een lied waarin vrouwen worden opgeroepen te laten zien wie ze zijn. Met dit lied zijn de Zotten van Zuijdt een van de acts die strijden om de prestigieuze titel ‘Smartlappenkoning of koningin’ van Zwolle. Jaap is gangmaker binnen het gezelschap der Zotten en vertelt hoe dit lied is ontstaan. “Dan ga ik even terug naar het Bevrijdingsfestival Overijssel (BFO) 2025. Een van de acts die daar optrad was Sofie Straat. Zij wilde graag meer vrouwen in de Tweede Kamer. Het maffe is dat we de afgelopen jaren zijn gaan focussen op ‘je mag zijn wie je bent’ en ‘me too’. Allemaal restricties die in onze samenleving zijn opgelegd dat we steeds moeten oppassen. Je mag kennelijk niet meer zijn wie je bent. De basis van alles, waar wij vandaan komen, dat is de baarmoeder van onze moeder. En die moeder is altijd de verbindende factor in alles. De afgelopen jaren zijn er allerlei stromingen geweest waardoor vrouwen onder hun juk moesten uitkomen om te laten zien wie ze is en wie ze mag zijn. Wij hebben nu een lied gemaakt over het vrouw zijn, dat in een historisch perspectief neergezet en een oproep aan alle vrouwen doen om te laten horen wie ze zijn. Het is een soort ludieke verwijzing, een smartlap protestsong. De song is een groepsding van de Zotten waarbij van alles voorbijkwam. Feminisme, onveilig gevoel op straat, het wordt onder een vergrootglas gelegd.”

Meedoen aan het Smartlappenfestival

De Olympische gedachte van meedoen is belangrijker dan winnen, speelt ook bij de Zotten van Zuijdt. “Wij gaan ernaartoe, staan op het podium en maken er een leuk dagje uit van. Dat begint in Odeon, vervolgens gaan we een wijntje drinken in het Wijnhuis, daarna een frietje bij het Swolsch Friethuys. Het levenslied gaat een dagje uit, als het ware. Ik denk ook dat het levenslied moet blijven maar binnen de organisatie van het Smartlappenfestival is een evaluatie naar iets nieuws welkom. Daarmee krijg je ook nieuwe binding. Denk hierbij eens aan een applausmeter als jurering. Ilse Horstman van de stichting Lente (organisatie Smartlappenfestival) is natuurlijk goud. Als je die niet hebt is de sfeer een beetje weg. Een topactrice in haar genre. Maar misschien moeten er nieuwe stappen worden genomen met ArtEZ of andere partijen erbij. Belangrijk, als het sfeertje klopt, heb je succes. Dat succes is belangrijker dan winnen.”