‘Oorlog in je DNA’ hoe gebeurtenissen generaties lang zorgen voor moeizame familierelaties

ZWOLLE - Deze weken wordt uitgebreid teruggeblikt op tachtig jaar vrijheid. Maar de gevolgen van de oorlog laat ook nu nog zijn sporen na in veel families. Anita Drost uit Zwolle schreef er een boek over: ‘Oorlog in je DNA’. “De oorlog kan zich nog steeds uiten in verstoorde of moeizame familierelaties, ook na meerdere generaties.” Ze pleit ervoor om niet met een zwart-witbril naar familiegeschiedenissen te kijken. “De werkelijkheid is vaak veel complexer dan het lijkt.” 

(door Joop de Haan)

Het is al het derde boek van Drost over familierelaties en wat daarin mis kan gaan. In 2016 verscheen het eerste boek ‘Verbroken contact tussen ouder en kind’. “Voor dat boek heb ik veel mensen geïnterviewd. Daarbij vroeg ik door naar de familiegeschiedenis en het viel me op dat bij een groot aantal oorlog daar een rol in speelde. Verschillende oorlogen, want het waren niet alleen verhalen van mensen met een Nederlandse achtergrond. Ik vroeg me af: welke invloed heeft oorlog op families? Welke rol speelt dat generaties later nog in verstoorde relaties?”
Drost wilde de verhalen breder trekken dan alleen de Tweede Wereldoorlog. Ze verzamelde verhalen over tien oorlogen, uit twintig verschillende landen. De Tweede Wereldoorlog, maar ook oorlogen in onder andere Bosnië en Herzegovina, Afghanistan, Libanon en Rwanda. “Ik heb talloze boeken en artikelen gelezen, en documentaires bekeken. Daaruit heb ik ruim driehonderd bronnen geselecteerd. Daarnaast heb ik zelf mensen geïnterviewd die een oorlog hebben meegemaakt en familieleden uit latere generaties. Er zijn op dit moment 56 conflicten in de wereld, het is niet moeilijk om verhalen te vinden.”

Het was wel lastig om een rode draad te ontdekken. “Je kunt wel bronnen en verhalen verzamelen, maar dan heb je een grabbelbak met Lego-steentjes. Ik moest er samenhang in aanbrengen om er een huis van te kunnen bouwen.” Drost kreeg daarbij hulp van Puck Huitsing, programmadirecteur van Oorlog voor de Rechter. “Zij wees me op het gedachtegoed van literatuurwetenschapper Aleida Assmann uit Duitsland, die veel heeft geschreven over herinneringen en herdenken.” Drost had ook veel aan het boek ‘Erkenning’ van Jolande Withuis en aan historicus en hoogleraar Jan Romein (1893-1962). “Deze vier gaven me een kader om die enorme Lego-bak te ordenen en antwoorden te vinden op waarom-vragen.”

Een eyeopener was het model van Romein, dat duidelijk maakt dat de geschiedschrijving niet alleen iets zegt over het verleden, maar vooral het heden weerspiegelt. Assman leerde Drost dat herinneringen geen feiten zijn, en dat ze kunnen worden verzwegen, vergeten of vervalst, in families maar ook op nationaal niveau. Withuis schreef dat de Tweede Wereldoorlog in Nederland een verhaal van onderdrukking en verzet is geworden, dát perspectief is leidend.

Dat werkt door in familierelaties, want familieverhalen staan niet op zich. “Ze worden beïnvloed door maatschappelijke opvattingen, en veranderen in de loop van de tijd. Dit beïnvloedt ook de verhalen die mensen zichzelf en elkaar vertellen en de manier waarop zij omgaan met hun familiegeschiedenis.” Er wordt veel met de goed-foutbril naar gebeurtenissen uit de oorlog gekeken, terwijl de werkelijkheid veel complexer kan zijn. “We vragen vaak nog alleen: was iemand fout of niet, en stellen nog te weinig de vraag waarom iemand bepaalde keuzes heeft gemaakt. We zijn nog niet goed in staat om verder te kijken.”

Mensen kunnen dingen ook hebben weggestopt, dat ze ingrijpende gebeurtenissen meemaakten, maar dachten: dat is logisch, het is oorlog, en we moeten toch ook verder. “Er was in de eerste decennia na de oorlog nog weinig aandacht voor de psychische gevolgen, het begrip PTSS bestond nog niet, en men dacht dat kinderen niet getraumatiseerd konden raken. Het woord trauma heeft een enorme ontwikkeling doorgemaakt.”

Drost noemt in haar boek het voorbeeld een man die zich als dorpse jongen van 16 aanmeldde bij de Waffen SS. “Hij zag zo’n uniform en dacht: dat lijkt me wel wat. Zo eenvoudig komt een keuze die nog steeds impact heeft soms tot stand. Een ander voorbeeld is het verhaal van een nazaat van iemand uit het verzet, die overal met respect werd behandeld. Maar die man was thuis een tiran, de familie heeft het daar nog steeds moeilijk mee. Dat werkt generaties door.”

De grote gemene deler is dat er in families veel wordt gezwegen over oorlogservaringen. “Uit schaamte omdat het een pijnlijk verhaal is. Of uit bescherming. Als je vreselijke dingen hebt meegemaakt wil je je kinderen beschermen door dat verhaal niet te vertellen. Maar kinderen van zwijgende ouders voelen dat er wat aan de hand is. Ze groeien op met een geheim: we mogen het niet weten, maar er is iets ergs gebeurd. Het kan ook leiden tot woede-uitbarstingen, traumareacties. Die kinderen hebben daar last van en zij voeden later ook weer hun kinderen op. En dan gaat het verschuiven.”

De enorme belangstelling voor het openstellen van de oorlogsarchieven eerder dit jaar past in dat beeld. “Uiteindelijk krijg je een generatie die zegt: ik wil het weten: waarom is er gedoe, waarom loopt het allemaal zo moeilijk? Kleinkinderen die vragen wat hun grootouders deden. Als je probeert het verhaal te achterhalen kun je op weerstand stuiten. In mijn boek staat het verhaal van iemand die een NSB-verleden in de familie ontdekte. Daarop verbrak een deel van de familie het contact met hem.”

Hoe meer het hele brede perspectief van de oorlog zonder oordeel kan worden verteld, hoe verder we komen in de verwerking van de eigen familiegeschiedenis, denkt Drost. “Daarom hoop ik zo dat ook de komende tijd alle verhalen verteld worden. Niet alleen van de dappere mensen, dat ook, maar ook de pijnlijke verhalen, de keuzes die anders uitpakten dan mensen voor ogen hadden, en ook van omstanders die misschien vinden dan hun verhaal er niet toe doet. We moeten alle verhalen vertellen.”