Gymnasium Celeanum en Joodse gemeenschap staan stil bij een inktzwarte Zwolse oktoberdag

ZWOLLE – “Door het opnoemen van hun namen zijn ze weer even de Zwollenaren die ze hadden moeten blijven”, zegt voorzitter Ingrid Petiet van de Joodse Gemeenschap voor de Rozenboom Herdenking. Leerlingen van klas 3 van het Celeanum noemen bij die plechtigheid de namen van 84 Zwolse Joden die op 2 oktober 1942 in de gymzaal van de school, die toen nog aan de Veerallee zat, werden bijeengebracht.

(door Erik Driessen)

Het waren vooral vrouwen en kinderen van zestig mannen die in werkkampen in Overijssel en Friesland moesten arbeiden. Na een nacht in de gymzaal vertrokken ze onder het mom van ‘gezinshereniging’ naar Westerbork. Tien mensen ontsnapten, de anderen werden vanuit het Drentse kamp gedeporteerd naar vernietigingskampen. Slechts één daarvan kwam terug in Nederland. Toen was de gymzaal al lang weer in gebruik voor sportlessen. Sterker nog: er werd op 3 oktober alweer in gesport.

Het is een donkere bladzijde in de geschiedenis van Zwolle en die van het Celeanum. De school herdenkt die onwerkelijke dag elk jaar met een stille tocht van de Westerlaan naar het Rozenboom-monument aan de Veerallee. Leerlingen dragen de foto’s van de 84 Joodse mensen mee en leggen een bloem bij het monument. Eerder in de week kregen ze al een gastles van iemand die zijn ouders kwijtraakte in Westerbork.

Bij de herdenking is oud-leerling Etienne Denneboom aanwezig. Zijn vader zat 82 jaar geleden in de Zwolse gymzaal. Met drie anderen ontsnapte hij vervolgens uit Westerbork. Tijdens het transport naar het kamp voelden ze al dat de Duitsers andere plannen dan gezinshereniging hadden. Ze verstopten een schep en groeven daarmee een gat onder het hek van Westerbork. “Mijn vader overleed uiteindelijk op 69-jarige leeftijd. Ondanks zijn levenslust had hij daar vrede mee. Hij had de beraamde moord door de nazi’s vijftig jaar overleefd”, vertelt Denneboom.

Amper een paar maanden na de zwarte oktoberdag was het Joodse leven in Zwolle vernietigd. Veel mensen die werden verdreven overleefden de oorlog niet. “De Joodse traditie zegt dat iemand twee keer sterft. De tweede keer is als de naam van de persoon niet meer wordt genoemd. Daarom brengen we vandaag deze mensen weer terug. Mensen wiens enige misdaad was dat ze kind waren van hun ouders”, vertelt Petiet.

Nadat alle namen terug in de herinnering zijn, sluit wijkwethouder Anja Roelfs de herdenking af. “Ik ben er stil van…”, begint ze. “Van de bloeiende Joodse gemeenschap was na de oorlog weinig over. Tweederde van de Zwolse Joden is vermoord. Jullie geven die mensen een gezicht. Achter al die gezichten zitten verhalen. En die verhalen vertellen ook hoe kwetsbaar onze vrijheid is.”

Daarmee herhaalt ze min of meer de woorden die Celeanum-rector Frank Drost aan de Westerlaan al gebruikte.
“Juist in een tijd waarin oorlog en discriminatie weer akelig dichtbij zijn, blijft deze herdenking belangrijk”, vindt Drost. Bij de herdenking waren ook enkele nabestaanden aanwezigen van Zwollenaren die op die beruchte vrijdag in de gymzaal aan de Veerallee werden bijeengebracht.