Kunstenaar en stuntman Henk Heideveld uit Zwollebleef in een halve eeuw vooral een ambachtelijk vakman

ZWOLLE – Veel Zwollenaren kennen Henk Heideveld als de kunstenaar die over de boog van de Oude IJsselbrug liep. Of die de spoorlijn naar Duitsland wit schilderde om aandacht te vragen voor de Holocaust. “Performances trekken de aandacht en zijn ongrijpbaar”, stelt de kunstenaar. “Maar daaronder zit natuurlijk een serieuze onderlaag.” Heideveld viert in 2025, in zijn vijfenzeventigste levensjaar, zijn vijftigjarig kunstenaarschap. In juni komt een biografie uit, ‘Het mysterie Heideveld’. En aan het einde van de maand begint een overzichtstentoonstelling in Museum De Fundatie: ‘Henk Heideveld, 50 jaar kunstenaarschap’.

(door Joop de Haan)

Dat de boekpresentatie en expositie samenvallen is toevallig, maar passend bij het mysterie. “Biograaf Douwe de Groot begon drie jaar geleden al met schrijven. Toen wisten we niet dat ik in de Fundatie mag exposeren. Dat hoorde ik pas in oktober.”

Heideveld is blij met de expositie in Museum De Fundatie, in zijn thuisstad. “Al is het jammer dat ik niet het hele museum mag volhangen. Maar ik moet natuurlijk ook een keer tevreden zijn.” Het geëxposeerde werk is een keuze van directie en conservator. “Professionals die naar mijn hele oeuvre van vijftig jaar hebben gekeken, ik had daar niks over te zeggen. De selectie is verrassend, ik zou zelf andere keuzes hebben gemaakt. Maar dat is logisch. Een kunstenaar is nou een keer het meest blij met het werk van de laatste tien jaar. Je groeit weg van het oudere werk, de thema’s worden wat anders.”

Het levensgeheim

Toch zijn die hoofdthema’s in het werk van Heideveld al geruime tijd God en de Holocaust. “Als ik het heb over God heb ik het niet over de God van de religie maar de God van iedereen, het levensgeheim. Dat mag je best God noemen, en dat doen ook heel veel mensen. Want of ze nou geloven in God of Boeddha, wat ze denken is allemaal hetzelfde: heb het beste voor met je naaste, dan komt het wel goed. De God in mijn kunst is de God van iedereen, de God van het levensgeheim, en dat geheim is een groot mysterie. Het gevolg is dat je als kunstenaar beelden maakt. Als ik erover spreek, doe ik dat met Meester Eckhart, een mysticus uit de dertiende eeuw. Die sprak over de godheid. Hij zei: mensen houden van God als van een koe, namelijk om de melk en de kaas. Maar daarboven staat de godheid.”

Heideveld gebruikt de naam God ook in zijn werk. “Ik heb honderd aforismen geschreven over God en kunst, dan schrijf ik bijvoorbeeld in een schilderij ‘God knows many more colours’. Maar het is me proefondervindelijk gebleken dat christenen dat niet aan de muur willen hebben. En mensen die niets met het geloof hebben, willen het ook niet. Zelfs niet met een hele leuke tekst zoals ‘God’s firstname is art’.”

God is volgens Heideveld ook een schepper en kunstenaar. “Hij heeft er alleen een beetje een rommeltje van gemaakt. Maar dat is des kunstenaars want scheppen gebeurt vaak impulsief en onbesuisd. Je kunt aan onze schepping zien dat onze wereld aanvechtbaar geschapen is. De dieren eten elkaar allemaal op, op de slimste manieren doden ze elkaar. En de mens staat daar niet zover vanaf. We zien waar mensen toe in staat zijn. Mensen die zich joods noemen of christen of Russisch orthodox, ze moorden er op los. Dan denk je: de schepping is wel erg onbesuisd in elkaar gesleuteld.”

De Holocaust

Het tweede thema van Heideveld is de Holocaust. “Veel mensen denken dat ik dat gebruik om de holocaust niet te vergeten of om eraan te herinneren. Dat is niet zo want niemand vergeet de Holocaust. Ik zie het als een ijkpunt in de wereld waarin ik sta als kunstenaar. Ik sta in de traditie van meer dan tweeduizend jaar kunstenaars. Dat begint bij de Grieken en via de Italiaanse Renaissance komt dat naar West-Europa. En dan zie je dat de hogere cultuur, niet alleen schilderkunst, maar ook muziek en literatuur, heeft geleid tot de Holocaust. Hoe kan het dat de door ons bejubelde West-Europese cultuur zo’n macaber dieptepunt heeft gevonden? Daar gaat het om, de vraag: hoe is het mogelijk dat er een Holocaust in onze cultuur heeft kunnen plaatsvinden. Heel Duitsland ging voor de Tweede Wereldoorlog naar de kerk, toen was er nog geen secularisatie. En in die cultuur is het gebeurd. Dus als ik werk maak over de Holocaust is dat niet in de eerste plaats om eraan te herinneren maar om de vraag te stellen: hoe is dat in mijn cultuur mogelijk geweest? En is dat zichtbaar in mijn werk van vijftig jaar als kunstenaar.”

Die thema’s zijn geleidelijk boven komen drijven en gerijpt. “Toen ik van de kunstacademie kwam, heb ik even gewerkt bij de rijksverkeersinspectie vóór ik zelfstandig kunstenaar werd. Ik dacht: waar ga ik het over hebben? Ga ik luchten schilderen, of stillevens met potjes en flessen, of moet het ergens over gaan? Toen dacht ik: het moet ergens over gaan. Gaandeweg werd dat mijn positie in de Westerse cultuur. Vandaar het woord God, want die Westerse cultuur is altijd over religie gegaan. En die cultuur is uiteindelijk geëindigd in de Holocaust. Daarna moest alles opnieuw worden opgebouwd.”

Performances

Toch was het niet de kunst waar Heideveld de aandacht van het grote publiek mee trok, maar met performances. Hij plaatst zich in de traditie van de Fluxus-beweging, een kunststroming uit de jaren zestig die hoogdravende kunstzinnige idealen wilde terugschroeven. En zo liep Heideveld dus over de boog van de Oude IJsselbrug, klom hij op de gevangenismuur om gedetineerden toe te spreken, ging hij met een koffer vol geld op pad om gratis bankbiljetten uit te delen, schilderde hij de rails van de spoorlijn naar Duitsland wit omdat daarover de transporten naar de vernietigingskampen reden, en spoot hij recent met scheerschuim het woord ‘red’ op het blauwe deel van een omgekeerde vlag in een weiland bij Heino.

Het is maar een kleine greep uit zijn opzienbarende acties. “Met humor in je werk relativeer je je eigen positie en dat heb ik vijftig jaar lang als kunstenaar gedaan. Performances zijn ongrijpbaar, maar daaronder zit natuurlijk een serieuze onderlaag. Is dit ongein of bedoelt die man dit ernstig? Die verwarring bestaat niet alleen bij mensen die niet veel van kunst weten maar ook in de kunstwereld zelf.”

Hij legt het uit aan de hand van de IJsselbrug-stunt. “In 1980 bestond Zwolle 750 jaar en tien kunstenaars mochten daar een werk over maken. Ik dacht: 750 is een getal, dat kun je op een gradenboog afzetten, en de Oude IJsselbrug is een soort gradenboog. Ik heb een positie gezocht: twee keer 360 graden, is 720, en plus 30 is dat 750. Ik sta op de positie van 30 graden op de brug en laat een fotograaf een foto maken. Dat is voor de kunstwereld een interessant concept. En voor de krant en het publiek is het uitzonderlijk. Zo pak je meteen aandacht.”

Tekst gaat verder onder de foto.

Henk Heideveld op de Oude IJsselbrug. - Foto: Privécollectie Henk Heideveld.

Zwolse Sixtijnse kapel

Heideveld heeft vijftig jaar van de kunst kunnen leven. “Door de verkoop aan bedrijven en particulieren in Zwolle. Ik heb nog nooit iets verkocht in Meppel of Enschede, al mijn werk hangt hier in de stad, ik ben een Zwolse kunstenaar. Voor de biografie kon ik geen uitgever vinden, het koste 20.000 euro om uit te geven. Maar binnen een maand hadden bedrijven en particulieren dat gesponsord. Ze hadden vaak al werk van mij.”

Waar ook werk hangt is in de Bethlehemkerk in de binnenstad, in restaurant Blue Sakura. “In 2000 heb ik op de noordwand vijftien schilderijen over de Moderne Devotie gemaakt, als variant op de Sixtijnse kapel in Rome. Rond 2010 kwam de Blue Sakura in de kerk en hebben ze de hele wand volgehangen met witte doeken met Chinese pentekeningen. Een drama voor mij èn Zwolle, want dit is een monumentaal werk. Ik ben naar de Rijdende Rechter gegaan, om die doeken eraf te krijgen. Die vond het een fantastisch onderwerp, maar de eigenaar wilde niet meewerken.”

Heideveld wil die doeken graag weg, zodat zijn werken te zien zijn, in elk geval gedurende de expositie in De Fundatie. “Ik voel me verplicht om ze van de muur te krijgen. Ik kondig geen performance aan. Ik hoop dat de wethouder van cultuur en de directrice van Museum de Fundatie een goed woordje voor me gaan doen. Dan is het in elk geval anderhalve maand te zien.”

Vuistdikke biografie
De biografie ‘Het mysterie Heideveld’ telt 838 pagina’s, inclusief fotopagina’s. “Eén van de allerbelangrijkste doelen van de biografie is om orde te scheppen in de oerknal van creativiteit”, stelt de biograaf Douwe de Groot.
Maar hoe dit immense werk samen te vatten? Het gaat over de kunstzinnige voorouders van Heideveld, zijn jeugdjaren in Winterswijk en Zutphen, de Zwolse hippie-scene in de jaren zestig, zijn tijd als veelbelovende middenvelder van PEC Zwolle, zijn diensttijd als sergeant-patrouillecommandant in de binnenlanden van Suriname, de periode aan de Groningse kunstacademie Minerva en zijn ontwikkeling als kunstenaar.
Het boek geeft niet alleen een beschrijving van de kunstenaar, maar is ook een algemene inleiding tot de mystiek, Heideveld noemt zich ‘beeldend mysticus’ en ‘postmodern devoot’. De artistieke beginselen van Heideveld worden tot in detail uiteengezet in het hoofdstuk over zijn Rembrandt-expositie en het bijbehorende en veelgeprezen boek. Hij wil zo aan de mensen die hem alleen kennen als stuntman en herrieschopper laten zien: ik ben altijd een ambachtelijk vakman gebleven. De biografie gaat ook over de bijzondere relatie met zijn wereldberoemde collega Henk Helmantel, wiens schilderijen hij met toestemming kopieert. Zelfs het in maart gepresenteerde nieuwe portret van Arne Slot staat in de biografie. “Dat kon nog net”, zegt Heideveld.